Wat was het allereerste café?

De vraag naar het allereerste café ter wereld voert ons terug naar het hart van het Ottomaanse Rijk, naar de bruisende straten van het 16e-eeuwse Constantinopel. Hier, in de stad die nu Istanbul heet, ontstond een geheel nieuwe sociale instelling rond een destijds exotische drank: koffie. Hoewel er in verschillende culturen al eeuwenlang gelegenheden bestonden waar men kon eten, drinken en samenkomen, was het de combinatie van deze specifieke drank en een daarvoor ingerichte openbare ruimte die het concept van het café definieerde.

De eer gaat naar Kiva Han, geopend in 1555. Deze etablissementen, bekend als qahveh khaneh (letterlijk 'koffiehuizen'), waren veel meer dan alleen plekken om een warme drank te nuttigen. Ze werden de knooppunten van het maatschappelijke leven: plaatsen waar kooplieden zaken deden, geleerden debatteerden, kunstenaars elkaar ontmoetten en het gewone volk nieuws en roddels uitwisselde. De sociale en politieke impact was zo groot dat de autoriteiten herhaaldelijk probeerden ze te sluiten, wat alleen maar bijdroeg aan hun mystiek en populariteit.

Vanuit het Midden-Oosten veroverde het café-concept langzaam maar zeker Europa. De eerste Europese cafés verschenen in havensteden als Venetië, Londen, Parijs en Amsterdam, vaak geïntroduceerd door handelaren en reizigers. In de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden opende een van de eerste officiële koffiehuizen zijn deuren in de late 17e eeuw, sterk beïnvloed door de handelscontacten met het Oosten. Deze plekken werden hier niet alleen sociëteiten, maar ook cruciale centra voor de handel in goederen en informatie, en legden zo de basis voor een typisch Nederlandse horecatraditie.

De definitie van een 'café': waar moeten we naar zoeken?

Om het allereerste café te kunnen aanwijzen, moeten we eerst helder definiëren wat we precies zoeken. De moderne term 'café' dekt een breed spectrum, van een bruin kroegje tot een trendy koffiebar. Voor een historische zoektocht is een nauwkeurigere omschrijving nodig.

De kern van een café ligt in het aanbieden van sociale consumptie. Het is een publiek toegankelijke gelegenheid waar drankjes – voornamelijk warme, zoals koffie, thee of chocolade – worden geschonken om ter plaatse te nuttigen. Het primaire doel is ontmoeting, conversatie en verpozing, niet alleen de verkoop van de drank an sich.

Dit onderscheidt het van herbergen en tavernes, waar de nadruk historisch vaak sterker lag op alcohol, maaltijden en logies. Het zet het ook apart van winkels of marktkramen waar dranken uitsluitend voor consumptie elders worden verkocht. De sociale functie, rond de drank, is essentieel.

Een tweede cruciaal element is de beschikbaarheid van de karakteristieke drank. Voor de opkomst van het café in Europa was dat onmiskenbaar koffie. Een etablissement dat deze nieuwe, exotische en maatschappelijk stimulerende drank als hoofdattractie serveerde, vormde daarmee een nieuw type sociale ruimte.

We zoeken dus niet naar de eerste plek waar ooit koffie werd gedronken, maar naar de eerste gevestigde, publieke ruimte waar koffie het centrale product was dat sociale interactie aanmoedigde. Deze definitie leidt onze blik naar het Midden-Oosten en vervolgens naar Europa, waar dit concept zich tot het klassieke café ontwikkelde.

Historische kandidaten: welke vroege gelegenheden komen in aanmerking?

Het aanwijzen van het allereerste café ter wereld is complex, omdat het afhangt van de definitie. Was het een plek die vooral koffie serveerde, of een algemene sociële ruimte? Verschillende vroege gelegenheden komen hiervoor in aanmerking.

De sterkste kandidaten vinden hun oorsprong in het Midden-Oosten en de islamitische wereld, waar de koffiecultuur ontstond:

• Koffiehuizen in Mekka (15e/16e eeuw): Volgens historische bronnen ontstonden de eerste echte koffiehuizen in Mekka, rond het heiligdom van de Kaäba. Ze werden 'qahveh khaneh' genoemd en waren plekken voor religieuze contemplatie, maar ook voor sociaal vertier en discussie. Hun populariteit leidde er zelfs toe dat autoriteiten ze tijdelijk verboden.



• Vroege voorlopers in Jemen: Sommige geleerden wijzen naar Jemen, waar soefi-mystici al in de 15e eeuw koffie gebruikten om wakker te blijven tijdens nachtelijke gebeden. Deze religieuze bijeenkomsten in soefi-kloosters kunnen worden gezien als de allervroegste voorlopers van het café.



• Het café Kiva Han in Constantinopel (Istanbul): Toen koffie het Ottomaanse Rijk bereikte, openden rond 1550 de eerste openbare koffiehuizen. Kiva Han, geopend in de jaren 1550, is vaak genoemd als een van de eerste en beroemdste in de stad. Het werd een centrum voor sociale interactie, politiek debat en amusement.

In Europa kwam het fenomeen later op, maar ook hier zijn er vroege koplopers:

1. Engeland: het Oxford Coffee Club (1650): Hoewel niet het eerste commerciële café in Londen, was deze club, opgericht in 1650 door een Joodse immigrant uit Libanon, cruciaal. Het evolueerde later tot de 'Royal Society'. Het eerste Londense café openden in 1652.



2. Italië: de koffiekraam in Venetië (1645): Dankzij handelscontacten met het Ottomaanse Rijk kreeg Venetië als een van de eerste Europese steden koffie. Een kleine kraam op de Piazza San Marco in 1645 wordt vaak genoemd als eerste Europese verkooppunt, gevolgd door het eerste volwaardige café, 'Caffè Florian', in 1720.



3. Frankrijk: het café Procope (1686): Dit is het oudste nog bestaande café van Parijs. Het werd geopend door de Siciliaan Francesco Procopio dei Coltelli en introduceerde de verfijnde koffiecultuur aan het Franse hof en de intellectuele elite, waardoor het een model werd voor het moderne Europese café.

Concluderend is er niet één allereerste café. Het was een geleidelijke evolutie van religieuze en intellectuele bijeenkomsten in het Midden-Oosten naar commerciële, publieke ruimtes die zich via het Ottomaanse Rijk over Europa verspreidden. De titel "eerste" gaat daarom naar een reeks van baanbrekende gelegenheden die elk een cruciale schakel vormden.

Het Kiva Café in Constantinopel: waarom wordt het vaak genoemd?

In discussies over het allereerste café ter wereld duikt vaak de naam Constantinopel (het huidige Istanbul) op, en meer specifiek het zogenaamde Kiva Café. Deze vermelding is echter omgeven door historische nuance en een cruciale semantische kwestie.

Het verhaal gaat dat twee Syrische kooplieden, Hakm en Shams, in 1554 in het Ottomaanse Rijk de eerste openbare gelegenheid openden waar koffie werd geschonken. Deze plaats, vaak aangeduid als Kiva Han of het Kiva Café, wordt door velen beschouwd als de voorloper van het moderne Europese café.

De reden voor zijn frequente vermelding ligt in het onderscheid tussen koffie als drank en koffie als sociale instelling. Koffie werd al langer gedronken in privé-woningen of in soefi-kloosters. Het revolutionaire aan het Kiva Café was dat het een publieke, seculiere ruimte creëerde, toegankelijk voor iedereen die kon betalen.

Het werd een plek voor gesprek, debat, nieuwsvoorziening en amusement. Dit sociale model verspreidde zich razendsnel door het rijk en bereikte later via handelsroutes Venetië en Wenen. Europese reizigers namen het concept mee naar huis, waar het evolueerde tot het café zoals wij dat kennen.

Hoewel er mogelijk nog eerdere, minder gedocumenteerde plekken waren, staat het Kiva Café in de geschiedschrijving symbool voor de transformatie van koffie tot een publiek fenomeen. Het wordt daarom niet zozeer genoemd als de absolute allereerste plek, maar wel als de katalysator voor de wereldwijde cafécultuur.

Van koffiehuis tot modern café: hoe veranderde het concept?

Het allereerste café, in de vorm van een openbaar koffiehuis, ontstond in de 15e eeuw in het Midden-Oosten. Dit oorspronkelijke concept was radicaal anders dan vandaag. Het was een exclusief mannelijk domein, gewijd aan serieuze conversatie, het bespreken van politiek, het spelen van schaak of het aanhoren van literatuur. De koffie zelf was het centrale excuus voor samenkomst; alcohol werd niet geschonken. Het was een plek voor intellectuele en zakelijke uitwisseling, een vroeg sociaal netwerk.

Toen het concept Europa bereikte, bleef deze functie aanvankelijk bestaan. Europese koffiehuizen in de 17e en 18e eeuw stonden bekend als 'penny universities', waar voor de prijs van een kopje koffie ideeën werden uitgewisseld. Toch deed hier de verandering haar intrede: geleidelijk aan verschenen er ook andere dranken, zoals thee en chocolade, en soms alcohol. Het karakter bleef vaak elitair of gespecialiseerd, gericht op specifieke beroepsgroepen of klassen.

De grootste verschuiving kwam met de opkomst van het moderne café in de late 19e en 20e eeuw. De focus verschoof van louter intellectuele uitwisseling naar algemene sociale ontspanning voor alle lagen van de bevolking en beide geslachten. Het aanbod breidde explosief uit: van bier en wijn tot frisdranken, eenvoudige maaltijden en snacks. Het interieur werd comfortabeler, uitnodigend om langer te blijven. Het café werd een verlengstuk van de huiskamer, een plek voor afspraakjes, familiebezoek of een moment van rust alleen.

Vandaag heeft het concept zich verder vertakt. Naast het traditionele bruine café bestaat het moderne café in vele vormen: de koffiebar met specialiteitbonen, de lunchroom, het grand café met uitgebreide kaart, en het digitale nomadencafé met gratis wifi en stopcontacten. De essentie is echter consistent gebleven: het bieden van een publieke, gastvrije ruimte waar sociale interactie en persoonlijke tijd centraal staan, met drank en vaak eten als middel, niet meer als enig doel.

Veelgestelde vragen:

Wat wordt algemeen beschouwd als het allereerste café ter wereld?

Historici zijn het er grotendeels over eens dat de eerste etablissementen die lijken op onze moderne cafés in het Midden-Oosten ontstonden. De eer gaat naar de koffiehuizen in Mekka, in het huidige Saoedi-Arabië, halverwege de 15e eeuw. Deze plekken, 'qahveh khaneh' genoemd, werden snel centra voor sociaal leven, gesprek, muziek en discussie. Van daaruit verspreidde het concept zich via handelsroutes naar steden als Caïro, Damascus en Istanbul. Het eerste Europese café werd in 1645 in Venetië geopend, dankzij de levendige handel tussen de Republiek Venetië en het Ottomaanse Rijk.

Klopt het dat het eerste Nederlandse café in Delft stond?

Ja, dat klopt. Het eerste officiële Nederlandse café opende in 1664 in Delft. Het werd gevestigd in de voormalige Stadsbank van Lening aan de Voldersgracht. De eigenaar, Aris van der Lee, kreeg toestemming van het stadsbestuur om er een "koffiehuis" te beginnen. Dit was een direct gevolg van de groeiende populariteit van koffie in de Republiek na de introductie via de VOC. Amsterdam volgde al snel met zijn eerste café in 1665.

Waarom werden de eerste cafés in Europa soms als gevaarlijk gezien?

De autoriteiten in verschillende landen bekeken cafés met argwaan. Deze nieuwe ontmoetingsplaatsen waren niet gebonden aan bestaande sociale structuren. Mensen uit verschillende klassen konden er samenkomen, praten over politiek en nieuws uitwisselen. In Engeland noemde koning Karel II ze zelfs "zaadjes van onrust" en probeerde ze in 1675 te sluiten, maar hij moest dat besluit na publieke verontwaardiging intrekken. Het waren plekken waar ideeën konden circuleren, los van kerk of staat, wat door machthebbers als een potentiële bedreiging werd ervaren.

Wat was het grote verschil tussen een café en een herberg of taveerne?

Het belangrijkste onderscheid zat in het hoofdproduct en de sfeer. Herbergen en taveernes bestonden al eeuwen en waren vooral gericht op het schenken van bier, wijn of sterke drank. Eten en logies waren vaak ook beschikbaar. Cafés daarentegen draaiden aanvankelijk om koffie, een niet-alcoholische, stimulerende drank. Dit trok een ander publiek: handelaren, intellectuelen en burgers die helder van geest wilden vergaderen, lezen of zaken doen. Cafés werden zo meer associaties met informatie-uitwisseling en verstandig debat, terwijl herbergen meer met ontspanning en drankgelag verbonden waren.