Wat dronken kinderen vroeger?

De drankkeuze voor kinderen is vandaag de dag vanzelfsprekend: water, melk, limonade of sap. Het is een kwestie van gezond verstand en moderne voedingsinzichten. Maar wie terugkijkt naar de historische eettafel, ontdekt een merkwaardig en voor ons gevoel vaak onthutsend beeld. De alledaagse dorstlessers van kinderen uit vroeger eeuwen zouden nu tot grote verbazing, zo niet tot verontwaardiging leiden.

De keuze werd eeuwenlang niet gedicteerd door pediatrische kennis, maar door praktische noodzaak. Veilig drinkwater was in steden vaak een schaars en potentieel gevaarlijk goed. Melk was bederfelijk en niet altijd voorhanden. Wat resteerde waren vaak dranken die een zekere houdbaarheid garandeerden door het proces van fermentatie. Het resultaat was dat kinderen, soms vanaf zeer jonge leeftijd, regelmatig licht alcoholische dranken nuttigden.

Van de vroege Middeleeuwen tot ver in de negentiende eeuw was ‘small beer’ of tafelbier de standaard dorstlesser voor het hele gezin, jong en oud. Dit dunne bier bevatte weinig alcohol, maar was door het kookproces veiliger dan water uit de gracht. Het was een bron van calorieën en voedingsstoffen in een vaak karig dieet. Naast dit dagelijkse bier dronken kinderen ook regelmatig licht gefermenteerde melkdranken zoals karnemelk en, in wijnproducerende streken, verdunde wijn of most.

Dit historische perspectief plaatst onze huidige normen in een ander licht. Het was geen kwestie van onverschilligheid of roekeloosheid, maar een pragmatische reactie op de beperkingen van het pre-industriële tijdperk. De geschiedenis van wat kinderen dronken, is daarmee niet alleen een curiositeit, maar een weerspiegeling van de dagelijkse strijd voor hygiëne, voeding en veiligheid in een wereld lang voor de komst van waterleiding, koelkasten en pasteurisatie.

Dun bier als dagelijkse dorstlesser

In de middeleeuwen en ver daarna was schoon drinkwater in steden vaak een probleem. Vervuild water kon dodelijke ziekten veroorzaken. Het brouwproces van bier daarentegen vereiste het koken van het water, waardoor ziekteverwekkers werden gedood. Het resulterende bier was daardoor een veilig alternatief voor water.

Dit dagelijkse bier was echter niet het sterke bier van vandaag. Het ging om dun bier of tafelbier: een licht, laag-alcoholisch en goedkoop brouwsel. Het alcoholgehalte lag vaak tussen de 1 en 2,5%. Dit maakte het, in matige hoeveelheden, ook geschikt voor kinderen en jongeren. Het was een voedzame dorstlesser, een bron van calorieën en werd bij vrijwel elke maaltijd geschonken.

Het drinken van dit lichte bier was dus primair een kwestie van gezondheid en praktijk, niet van dronkenschap. Arbeiders, ambachtslieden, maar ook schoolkinderen dronken het om de dorst te lessen. Voor volwassenen kon de consumptie over de dag oplopen tot enkele liters, maar door het lage alcoholpercentage leidde dit zelden tot ernstige dronkenschap. Het was een integraal onderdeel van het dieet, vergelijkbaar met hoe wij nu thee, koffie of frisdrank drinken.

Pas met de verbetering van de openbare hygiëne en de watervoorziening in de 18e en 19e eeuw nam het belang van bier als veilige drank af. De opkomst van koffie, thee en later frisdrank verdrong het dunne bier uiteindelijk van zijn positie als alledaagse dorstlesser voor jong en oud.

Melk en karnemelk van eigen boerderij

Op het platteland was verse melk direct van de koe een alledaagse drank voor kinderen. Deze melk was rauw en ongepasteuriseerd, vaak nog lauw. Ze werd vers in een emmer opgehaald bij de boer of kwam rechtstreeks uit de eigen stal. De smaak kon per seizoen en voeding van het vee verschillen.

Een andere zeer gebruikelijke dorstlesser was karnemelk. Dit was het bijproduct dat overbleef na het karnen van boter. Karnemelk was zuur, licht en verfrissend. Gezinnen dronken het vaak vers van de eigen boterbereiding, of kochten het bij de plaatselijke boer. Het was een goedkope en gezonde drank, rijk aan voedingsstoffen.

Beide dranken waren niet zonder risico. Rauwe melk kon ziekteverwekkers bevatten zoals tuberkelbacillen, wat tot ernstige ziekten kon leiden. Karnemelk was door het zure milieu veiliger. De beschikbaarheid was direct gekoppeld aan het ritme van de boerderij; in de zomer was er overvloed, in de winter soms schaarste. Dit waren geen luxeproducten, maar basisvoeding uit eigen omgeving.

Water, vaak gemengd met azijn of honing

Voor de meeste kinderen door de geschiedenis heen was gewoon water de primaire dorstlesser. Het was overal beschikbaar en kosteloos. De kwaliteit kon echter sterk wisselen, vooral in steden.

Om de smaak te verbeteren of het water langer houdbaar te maken, werd het vaak gemengd met een scheutje azijn. Deze eenvoudige drank, bekend als 'water-azijn' of 'drinkazijn', was een alledaagse verfrissing. Het gaf het water een licht zure smaak en werd ook als gezond beschouwd.

Een zoetere en meer geliefde variant was honingwater. Honing was, naast zijn zoetkracht, een waardevol voedingsmiddel. Een lepel honing opgelost in water maakte van een simpel drankje een traktatie. Het voorzag kinderen van snelle energie.

Deze mengsels waren functioneel. Azijn kon helpen bij het maskeren van een slechte watersmaak of bij het remmen van bacteriegroei. Honingwater was een natuurlijke energieboost. Beide opties waren veruit gebruikelijker dan dure geïmporteerde dranken zoals wijn, die over het algemeen voorbehouden waren aan volwassenen.

Kruidenthee en lichte wijn voor de gezondheid

In een tijd zonder veilig drinkwater waren gefermenteerde en gekookte dranken vaak een noodzaak. Kruidenthee en lichte, verdunde wijn werden niet alleen voor de dorst gebruikt, maar ook om medische redenen aan kinderen gegeven.

Kruidenthee, getrokken van planten uit de eigen omgeving, diende als een vroeg medicijn. Veel voorkomende soorten waren:

• Kamille-thee: Tegen buikpijn, rusteloosheid en om de slaap te bevorderen.



• Venkelthee: Voor het verlichten van darmkrampen en winderigheid.



• Lindebloesemthee: Gebruikt bij koorts en verkoudheid vanwege zijn zweetdrijvende werking.



• Muntthee: Voor problemen met de spijsvertering en een opgeblazen gevoel.

Lichte wijn, vaak aangelengd met water, kreeg kinderen soms in specifieke situaties:

1. Als een algemeen versterkend middel tijdens herstel van ziekte.



2. Als onderdeel van een dieet wanneer voedsel schaars was, voor de calorieën.



3. Als antiseptisch middel; de alcohol in wijn kon helpen bij het onschadelijk maken van sommige bacteriën in onveilig water.



4. Als pijnstiller vóór de komst van moderne medicijnen, bijvoorbeeld bij het wisselen van tanden.

Het cruciale verschil met vandaag is de medische context. Deze dranken werden niet dagelijks voor het genot gegeven, maar functioneerden als eenvoudige farmacie. De kennis over de schadelijke effecten van alcohol op de ontwikkeling van kinderen was beperkt. De praktijk verdween grotendeels met de opkomst van betere hygiëne, veilig leidingwater en gespecialiseerde kindergeneeskunde.

Veelgestelde vragen:

Wat kregen baby's en peuters te drinken als er geen moedermelk was?

Dat hing sterk af van de tijd, plaats en welstand. In de middeleeuwen en vroegmoderne tijd was pap van granen of brood, aangelengd met water of dierlijke melk (van geiten, schapen of koeien), een veelgebruikt alternatief. Deze pap werd soms voorgekauwd door de moeder of verzorger. In de 18e en 19e eeuw kwam 'papwater' in zwang: een dunne, vloeibare pap van meel en water. Voor welgestelde families was er vaak de optie van een minne, een voedster. Kunstvoeding zoals wij die kennen, bestond niet. De samenstelling was vaak onevenwichtig en hygiënisch bereiden was een groot probleem, wat bijdroeg aan de hoge zuigelingensterfte.

Wanneer is het drinken van bier of wijn door kinderen gestopt?

De verschuiving kwam geleidelijk op gang in de 17e en 18e eeuw, maar zette vooral door in de 19e eeuw. Een combinatie van factoren speelde een rol. De opkomst van nieuwe, veiliger dranken zoals koffie, thee en (gepasteuriseerde) melk gaf alternatieven. Maatschappelijke hervormers en artsen wezen steeds vaker op de schadelijke gevolgen van alcohol voor de ontwikkeling. Ook de industrialisatie speelde een partij: voor machines bedienen of in fabrieken werken was nuchterheid vereist. Rond 1900 werd het drinken van alcohol door kinderen in brede lagen van de samenleving als onwenselijk gezien. De Drankwet van 1881 verbood in Nederland de verkoop van sterke drank aan kinderen onder de 16 jaar, wat een wettelijk keerpunt was.

Dronken kinderen echt elke dag bier?

Niet per se elke dag en niet uitsluitend bier. Het hing af van de regio en wat er voorhanden was. In gebieden met wijnbouw dronken kinderen verdunde wijn. Maar zwak bier of 'small beer' was inderdaad een zeer gangbare dorstlesser, vooral in steden. Reden was niet dat men dronken wilde worden, maar dat het een veiliger alternatief was voor water. Het brouwproces zorgde voor een zekere mate van zuivering. Dit dagelijkse bier was licht, met weinig alcohol, en werd bij alle maaltijden gedronken. Het was meer een voedzame drank dan een genotsmiddel. Voor feestdagen of speciale gelegenheden kregen kinderen soms een sterkere variant.