Is fotos maken van iemand zonder toestemming strafbaar?

In een tijd waarin bijna iedereen een camera op zak heeft, is het vastleggen van alledaagse momenten tweede natuur geworden. Deze vanzelfsprekendheid roept echter een belangrijke juridische en ethische vraag op: waar ligt de grens tussen het maken van een onschuldige straatfoto en het schenden van iemands privacy? De handeling van het nemen van een foto an sich is in de openbare ruimte vaak toegestaan, maar de context, het gebruik en het recht op afbeelding zijn bepalend voor de legaliteit.

De kern van de kwestie draait om twee elkaar soms overlappende rechtsgebieden: het portretrecht en het recht op privacy. Het portretrecht, vastgelegd in de Auteurswet, geeft geportretteerden zeggenschap over de publicatie van hun beeld. Het recht op privacy, verankerd in de Grondwet en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, beschermt eenieder tegen ongerechtvaardigde inmenging in zijn of haar privéleven. Een foto maken is niet altijd een inbreuk, maar het verspreiden of publiceren ervan kan dat wel degelijk zijn.

Of een handeling strafbaar is, hangt af van een zorgvuldige afweging van feiten en omstandigheden. Factoren zoals de locatie (openbaar versus privé), de aard van de foto, het doel van het gebruik, en de mate waarin de geportretteerde een redelijk belang heeft om bezwaar te maken, zijn hierbij cruciaal. Deze inleiding schetst het kader voor een analyse van de wettelijke grenzen en uitzonderingen rond het maken en gebruiken van foto's zonder uitdrukkelijke toestemming.

Wanneer valt het maken van een foto onder de privacywetgeving?

Het maken van een foto valt onder de privacywetgeving, met name de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), wanneer de foto een 'persoonsgegeven' vormt. Dit is het geval als een natuurlijk persoon op de foto is of kan worden geïdentificeerd. Identificatie kan direct zijn (via het gezicht) of indirect (via een kenteken, een unieke tattoo of de locatie). De wetgeving is niet van toepassing op foto's van landschappen of objecten waar geen personen herkenbaar op staan.

De kernvraag is of er sprake is van het verwerken van persoonsgegevens met als doel het vastleggen van het beeld van een persoon. Dit geldt zowel voor professionele opnames als voor foto's gemaakt door particulieren, mits deze laatste handelen in het kader van een puur persoonlijke of huishoudelijke activiteit. Foto's voor een persoonlijk familiealbum vallen doorgaans onder deze uitzondering.

De wettelijke grondslag voor het maken van een foto is cruciaal. Toestemming is de meest voorkomende grondslag, maar niet de enige. Het kan ook gebaseerd zijn op de gerechtvaardigde belangen van de fotograaf of een derde partij, mits deze niet zwaarder wegen dan de privacybelangen van de gefotografeerde. Bij portretfotografie in opdracht is een overeenkomst vaak de grondslag.

De context en het gebruik van de foto zijn doorslaggevend. Het maken van een foto in de openbare ruimte is op zichzelf niet verboden. De inbreuk op de privacy ontstaat vooral bij publicatie of verdere verspreiding. Een foto maken in een situatie waar iemand een redelijke verwachting van privacy heeft – zoals in een huis, een ziekenhuiskamer of een kleedkamer – is bijna altijd een inbreuk, ongeacht of de foto later wordt gepubliceerd.

Speciale bescherming geldt voor bepaalde categorieën personen. Het fotograferen van minderjarigen vereist toestemming van ouders of voogd. Ook voor het vastleggen van bijzondere persoonsgegevens, zoals gegevens over iemands gezondheid (zichtbaar in een medische setting), gelden strengere regels.

Wat zegt de wet over fotograferen op openbare plaatsen?

Op openbare plaatsen, zoals straten, parken, pleinen en de meeste openbare gebouwen, geldt in principe een groot recht op vrijheid van meningsuiting, waaronder het maken van foto's en video's. Dit valt onder de vrijheid van informatievergaring. Iedereen mag in het openbaar fotograferen wat er vrij zichtbaar en toegankelijk is. Dit omvat architectuur, landschappen, evenementen en mensen die deel uitmaken van het algemene straatbeeld.

Deze vrijheid kent echter belangrijke wettelijke grenzen. Het recht op privacy, vastgelegd in de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) en artikel 10 van de Grondwet, is hierin cruciaal. Het fotograferen van herleidbare personen op een openbare plaats is toegestaan, zolang de foto een maatschappelijk doel dient of de persoon niet als hoofdonderwerp heeft. Denk aan een toeristische foto van een plein waar toevallig voorbijgangers op staan.

De situatie verandert wanneer de foto inbreuk maakt op iemands privacy. Dit is snel het geval bij het stelselmatig volgen en fotograferen van een specifiek persoon, het maken van opnames in benauwende situaties, of het fotograferen van personen in kwetsbare omstandigheden (bijvoorbeeld tijdens een medisch noodgeval). Ook het fotograferen op semi-openbare plaatsen, zoals een winkelcentrum of café, kan door huisregels worden beperkt.

Een aparte categorie vormen locaties met een verhoogde privacyverwachting. Ook al is een plaats openbaar, bepaalde hoekjes of handelingen kunnen een redelijke verwachting van privacy geven. Een close-up van twee mensen in een intiem gesprek op een bankje kan onrechtmatig zijn, zelfs in een park.

Concreet: het maken van de foto zelf is op een openbare plaats vaak niet strafbaar. Het publiceren of verspreiden van de foto zonder toestemming kan dat wel zijn, als daarbij geen gerechtvaardigd belang zwaarder weegt dan het privacybelang van de gefotografeerde. Voor commercieel gebruik van portretten is bijna altijd expliciete toestemming vereist.

Zijn er uitzonderingen voor journalisten of bij nieuwswaarde?

Ja, in het Nederlandse recht bestaan er uitzonderingen op de algemene regel dat fotograferen zonder toestemming strafbaar kan zijn. Deze uitzonderingen vinden hun grondslag in het evenwicht tussen het recht op privacy en de vrijheid van meningsuiting en nieuwsvrijheid, zoals vastgelegd in artikel 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Journalisten en andere persbeoefenaars kunnen een beroep doen op deze uitzondering wanneer de publicatie van een foto dient voor het doen van verslaggeving van actuele gebeurtenissen van algemeen belang. Het begrip 'nieuwswaarde' is hierbij cruciaal. Een foto van een persoon in een menigte tijdens een openbare demonstratie met maatschappelijk belang valt hier bijvoorbeeld eerder onder dan een intiem portret zonder context.

De rechter hanteert een belangenafweging. Er wordt gekeken naar de mate van inbreuk op de privacy van de gefotografeerde tegenover het maatschappelijk belang van de informatie. Factoren zoals de aard van de gebeurtenis (publiek of privé), de bekendheid van de persoon, de inhoud van de foto en de manier waarop deze is gemaakt, zijn hierbij beslissend.

Belangrijk is dat deze journalistieke vrijheid geen blanco cheque is. De publicatie moet noodzakelijk zijn voor de verslaggeving en proportioneel. Onnodig grievende of intieme beelden, of fotografie die het privéleven op indringende wijze binnendringt (bijvoorbeeld met een telelens), worden niet automatisch gedekt door nieuwswaarde. Ook moet de journalist zich houden aan de regels van de Gedragscode voor de Pers.

Tot slot geldt dat deze uitzondering primair betrekking heeft op de publicatie van het beeldmateriaal. Het louter maken van de foto in het kader van nieuwsgaring kan onder omstandigheden worden gerechtvaardigd, maar ook hier gelden grenzen van proportionaliteit en respect voor de persoonlijke levenssfeer.

Welke stappen kun je nemen als je ongewenst gefotografeerd bent?

Het is een verontrustende ervaring. Deze concrete stappen helpen je om te reageren als je ongewenst bent gefotografeerd.

1. Blijf kalm en beoordeel de situatie.
   
   
   
   
   
   • Probeer rustig te blijven. Vraag de fotograaf direct en duidelijk om de foto(s) te verwijderen. Zeg bijvoorbeeld: "U maakt foto's van mij zonder mijn toestemming. Ik wil dat u deze verwijdert."
   
   
   
   
   
   



2. Verzamel direct bewijs.
   
   
   
   
   
   • Maak, indien veilig mogelijk, zelf een foto of video van de persoon die jou fotografeert.
   
   
   
   • Noteer een beschrijving van de persoon, tijd, locatie en eventueel kenteken.
   
   
   
   • Vraag omstanders of zij het hebben gezien en of zij getuige willen zijn.
   
   
   
   
   
   



3. Meld het bij de leiding of beveiliging.
   
   
   
   
   
   • Bij incidenten in winkels, op stations of in horeca: zoek direct een medewerker of beveiliger. Zij kunnen de persoon aanspreken en de situatie beëindigen.
   
   
   
   
   
   



4. Doe aangifte bij de politie.
   
   
   
   
   
   • Neem contact op met de politie (0900-8844 of 112 bij acuut gevaar).
   
   
   
   • Aangifte is cruciaal bij opdringerig gedrag, intimidatie of wanneer de foto's mogelijk voor stalking, chantage of seksuele doeleinden zijn gemaakt. Dit valt vaak onder strafbare feiten zoals belaging (stalking) of schending van de persoonlijke levenssfeer.
   
   
   
   • Lever al je verzamelde bewijzen bij de aangifte in.
   
   
   
   
   
   



5. Eis dat online geplaatst materiaal wordt verwijderd.
   
   
   
   
   
   • Als de foto's online staan (bijv. op social media), vraag de uploader schriftelijk om verwijdering.
   
   
   
   • Gebruik de officiële meldingsprocedures van het platform (bijv. via een privacyklacht of rapportfunctie) om verwijdering af te dwingen wegens schending van je privacy.
   
   
   
   
   
   



6. Zoek juridisch advies.
   
   
   
   
   
   • Een advocaat gespecialiseerd in privacyrecht kan je opties uitleggen, zoals een civiele procedure om publicatie te verbieden of een schadevergoeding te eisen voor schending van je portretrecht.
   
   
   
   • Het Juridisch Loket biedt eerste gratis advies.
   
   
   
   
   
   



7. Zorg voor jezelf.
   
   
   
   
   
   • Praat erover met iemand die je vertrouwt. Ongewenst gefotografeerd worden kan een grote impact hebben.
   
   
   
   • Schakel professionele hulp in als de gebeurtenis je ernstig belast.
   
   
   
   
   
   

Je hebt het recht om je privacy te beschermen. Door snel en gestructureerd te handelen, vergroot je de kans dat de foto's worden verwijderd en dat de dader wordt tegengehouden.

Veelgestelde vragen:

Ik maakte op een festival een foto waarop ook onbekende mensen op de achtergrond staan. Mag dat zomaar?

Ja, dat mag in principe. In Nederland geldt het recht op portretbescherming, maar dat treedt niet direct in werking bij elke foto waar iemand toevallig op staat. De kernvraag is of de persoon op de foto "herkenbaar in beeld gebracht" is en of die persoon een "redelijk belang" heeft zich tegen publicatie te verzetten. Bij een meningsfoto op een openbaar evenement zijn mensen vaak onderdeel van de sfeer en hebben zij over het algemeen geen redelijk belang om publicatie te verbieden. Het wordt anders als iemand het centrale onderwerp van de foto is, of in een gênante of beledigende situatie wordt vastgelegd. Publicatie op een besloten familiealbum is ook anders dan openbare verspreiding op social media. Voor de laatste is de drempel voor bezwaar lager.

Een collega zegt dat ik haar foto niet mag maken op het kantoor zonder toestemming. Klopt dat? Wat zijn de regels op de werkplek?

Uw collega heeft gelijk. De situatie op de werkplek of in andere besloten ruimtes (zoals een winkel, sportschool of huis) is wezenlijk anders dan in het openbaar. Hier heeft u vrijwel altijd uitdrukkelijke toestemming nodig voor het maken van een portretfoto. Het recht op privacy weegt hier zwaarder. Het maakt niet uit of de foto later gedeeld wordt of niet; het maken zelf kan al een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer zijn. Bedrijven hebben vaak ook eigen huisregels over fotografie. Als u zonder toestemming een duidelijke, herkenbare foto van uw collega maakt, kan dit leiden tot een klacht, interne disciplinaire maatregelen of in ernstige gevallen een civiele procedure wegens schending van het portretrecht of privacy. Het advies is altijd: vraag eerst.