Is er een Haarlemmerpoort in Haarlem?

De vraag lijkt op het eerste gezicht eenvoudig, bijna logisch. Een stadspoort die de naam van een stad draagt, zou je toch in die stad zelf verwachten? De realiteit in het geval van de Haarlemmerpoort is echter een intrigerend stukje Nederlandse stadsgeschiedenis, dat gaat over verdediging, groei en de symbolische relatie tussen twee naburige steden.

Om een helder antwoord te geven: nee, er staat geen poort met de naam Haarlemmerpoort in de stad Haarlem. De enige, nog bestaande Haarlemmerpoort staat in Amsterdam. Deze statige poort, voltooid in 1840, markeert de plek waar de weg naar Haarlem de stad Amsterdam verliet. Het was de laatste stadspoort die in Amsterdam werd gebouwd en functioneerde als een toegangspoort en een douanepost.

De verwarring is echter begrijpelijk en wortelt in de historie. Haarlem had wél zijn eigen imposante stadspoorten, die deel uitmaakten van de vestingwerken. Poorten zoals de Amsterdamse Poort, die de weg naar Amsterdam afsloot, en de Rijpoort, richting Leiden. De Amsterdamse Poort is daarvan de enige die bewaard is gebleven en staat nog steeds in Haarlem. De logica was dus omgekeerd: de poort die vanuit een stad naar een andere stad leidde, kreeg de naam van die bestemming.

Dit artikel duikt in deze historische naamgeving en traceert het verhaal van beide poorten. We onderzoeken waarom de Amsterdamse Poort in Haarlem staat en de Haarlemmerpoort in Amsterdam, en wat dit zegt over de ontwikkeling en verbondenheid van deze twee belangrijke Noord-Hollandse steden.

Waar stond de historische Haarlemmerpoort precies?

De historische stadspoort met de naam Haarlemmerpoort stond niet in Haarlem, maar in Amsterdam. Deze verwarring ontstaat doordat de poort de belangrijkste toegang vormde tot de stad vanuit de richting van Haarlem. De poort maakte deel uit van de zeventiende-eeuwse vestingwerken van Amsterdam, de zogenaamde Vierde Uitleg.

De exacte locatie was aan het westelijke uiteinde van de Haarlemmerdijk, op de plek waar deze overging in de Haarlemmerweg, de oude route naar Haarlem. Tegenwoordig ligt hier het Haarlemmerplein. De poort stond dus net buiten de oude stadsgrens, precies op de kruising van land en water, waar de Singelgracht overging in de Kostverlorenvaart.

De eerste Haarlemmerpoort op deze strategische plek dateerde uit 1618. Deze werd in 1837 vervangen door een nieuwe, monumentale poort in neoclassicistische stijl, ontworpen door stadsarchitect Cornelis Alewijn. Deze laatste Haarlemmerpoort was geen verdedigingswerk meer, maar functioneerde voornamelijk als accijnspost en als een representatieve entree tot de hoofdstad.

De poort is in 1865 gesloopt om ruimte te maken voor het groeiende verkeer. De huidige Willemspoort, beter bekend als de Haarlemmerpoort, staat op een andere locatie: ongeveer 600 meter verder naar het westen, aan het begin van de Haarlemmerweg bij het Westerpark. Dit is de poort die vandaag de dag nog bestaat en vaak ten onrechte geassocieerd wordt met de oorspronkelijke historische locatie.

Waarom is deze poort niet meer in Haarlem te zien?

De Haarlemmerpoort is niet meer in Haarlem te zien omdat deze nooit in de stad Haarlem heeft gestaan. De verwarring ontstaat door de naam. De poort was een belangrijke toegangspoort tot de stad Amsterdam, niet tot Haarlem. Zij maakte deel uit van de 17e-eeuwse vestingwerken van Amsterdam.

De poort stond aan het einde van de Haarlemmerweg, de weg die van Amsterdam naar Haarlem leidde. Vandaar haar naam: zij was de poort waar je doorheen ging als je naar Haarlem reisde. Dit naamgevingsprincipe was gebruikelijk bij stadspoorten.

De huidige, nog bestaande Haarlemmerpoort in Amsterdam (uit 1840) is de opvolger van eerdere poorten op diezelfde locatie. De redenen voor het verdwijnen van de oorspronkelijke poorten zijn typisch voor stedelijke ontwikkeling:

• Vervanging van vestingwerken: Toen de oude stadswallen hun militaire functie verloren, werden ze gesloopt of vervangen door nieuwe poorten die beter pasten bij de groeiende stad.



• Stadsuitbreiding en verkeer: Smalle, oude poorten vormden een obstakel voor het toenemende verkeer en de uitbreiding van de stad in de 19e eeuw.



• Nieuwe architectonische inzichten: De behoefte aan monumentale, representatieve toegangen leidde tot de bouw van de huidige, classicistische poort in 1840.

Concluderend: wie de historische Haarlemmerpoort zoekt, moet in Amsterdam zijn. Haar afwezigheid in Haarlem is logisch, want haar functie was het markeren van het begin van de weg naar Haarlem, niet het ontvangen van bezoekers in Haarlem zelf.

Hoe ziet de poort er nu uit en waar is hij te vinden?

De originele stadspoort met de naam 'Haarlemmerpoort' staat niet meer in Haarlem, maar in Amsterdam. Deze poort, officieel de Willemspoort genoemd, markeert het einde van de Haarlemmerweg en de historische toegang tot Amsterdam vanaf de kant van Haarlem. Het is een imposant, neoclassicistisch bouwwerk uit 1840, ontworpen door architect Cornelis Alewijn. De poort heeft een centrale doorgang voor verkeer, geflankeerd door twee kleinere doorgangen voor voetgangers, en wordt bekroond door een sculptuur die de stad Amsterdam voorstelt.

De locatie in Amsterdam is op het Haarlemmerplein, aan het begin van de Haarlemmerdijk. Het is een goed bewaard gebleven rijksmonument en een opvallend herkenningspunt in de stad. De poort doet al lang geen dienst meer als stadspoort of toegangscontrole, maar staat nu midden in het moderne verkeer.

In Haarlem zelf is er geen poort meer die de naam 'Haarlemmerpoort' draagt. De historische stadspoorten van Haarlem, zoals de Amsterdamse Poort, zijn grotendeels gesloopt. Alleen de Amsterdamse Poort, aan de oostkant van de stad, resteert. De plek waar de Haarlemmerpoort van Haarlem ooit stond, is nu een open ruimte in het stadsbeeld, herkenbaar aan de straatnamen 'Haarlemmerpoort' en 'Haarlemmerpoortbrug' in het noordwesten van de binnenstad, vlakbij het Kenaupark.

Welke andere stadspoorten zijn wel bewaard gebleven in Haarlem?

In tegenstelling tot de volledig verdwenen Haarlemmerpoort, is één middeleeuwse stadspoort van Haarlem wel bewaard gebleven: de Amsterdamse Poort. Deze poort, daterend uit ongeveer 1400, is de enige overgebleven stadspoort van de oorspronkelijk twaalf en is een icoon van de stad.

De Amsterdamse Poort overleefde de sloopgolf in de negentiende eeuw omdat hij nog decennialang dienstdeed als tollenaarshuis. De poort staat niet meer op zijn oorspronkelijke locatie; hij is verplaatst van de Amsterdamsevaart naar de huidige plek aan het einde van de Verwulft. Desondanks biedt het robuuste, tweelingtorengebouw met zijn karakteristieke kantelen nog altijd een imposante aanblik.

Naast deze stenen poort zijn er ook mentale en historische poorten bewaard. De Kruispoort, bijvoorbeeld, leeft voort als straatnaam in het centrum, net als de Zijlpoort en de Schalkwijkerpoort. Deze namen markeren de voormalige locaties en houden de herinnering aan de verdwenen toegangen tot de oude stad levend.

De Amsterdamse Poort staat daarom niet alleen als uniek stenen overblijfsel, maar ook als symbool voor het rijke verdedigingsverleden van Haarlem, een verleden waarvan andere poorten alleen in de toponymie voortbestaan.

Veelgestelde vragen:

Is er nog een fysieke Haarlemmerpoort in Haarlem te zien?

Nee, er staat geen stadspoort met de naam 'Haarlemmerpoort' meer in Haarlem. De belangrijkste stadspoort van Haarlem die bezoekers vanuit Amsterdam binnenkwam, heette officieel de Amsterdamse Poort. Deze poort bestaat nog steeds en is de enige overgebleven stadspoort van Haarlem. De verwarring ontstaat omdat mensen uit Amsterdam deze poort vaak 'Haarlemmerpoort' noemden, aangezien het de poort naar Haarlem was. In Amsterdam zelf stond ook een Haarlemmerpoort, wat voor extra verwarring zorgt. Dus in Haarlem zoek je naar de Amsterdamse Poort aan het einde de Spaarnwouderstraat.

Waar komt de naam 'Haarlemmerpoort' dan vandaan als die poort in Haarlem niet zo heet?

De naam is een kwestie van perspectief. Poorten werden vaak genoemd naar de stad of bestemming waar de weg naartoe leidde. Voor reizigers uit Amsterdam was de poort in Haarlem de toegang tot die stad, dus voor hen was het logisch om te spreken van de 'Haarlemmerpoort'. Omgekeerd noemden Haarlemmers de poort in Amsterdam de 'Amsterdamse Poort'. In beide steden was de officiële naam dus eigenlijk de naam van de andere stad. Dit gebruik was heel normaal in die tijd.

Wat is het verschil tussen de Amsterdamse Poort in Haarlem en de Haarlemmerpoort in Amsterdam?

Het zijn twee verschillende poorten in twee verschillende steden. De Amsterdamse Poort in Haarlem is een middeleeuwse verdedigingspoort uit ongeveer 1400. Hij is van steen en staat nog overeind. De (nieuwe) Haarlemmerpoort in Amsterdam is een veel jongere toegangspoort uit 1840, gebouwd in neoclassicistische stijl als onderdeel van de stadsuitbreiding en belastinggrens. De Amsterdamse versie is dus geen middeleeuws verdedigingswerk, maar een 19e-eeuws gebouw voor toezicht en accijns. Beide zijn rijksmonumenten.

Hoe oud is de Amsterdamse Poort in Haarlem eigenlijk?

De Amsterdamse Poort is bijzonder oud. De eerste versie op deze plek werd gebouwd rond 1355. De huidige poort stamt uit een verbouwing en versterking tussen 1400 en 1425. Dit maakt de poort meer dan 600 jaar oud. Het is het enige overgebleven onderdeel van de oude stadsommuring van Haarlem. De poort heeft acht torens en is een gaaf voorbeeld van middeleeuwse militaire architectuur. Het is een van de oudste monumenten van de stad.

Kan ik de Amsterdamse Poort in Haarlem bezoeken of beklimmen?

De poort is van buiten altijd vrij te bekijken. Hij staat midden in een waterweg (het Spaarne) en is vanaf de omliggende wegen goed te zien. Het gebouw zelf is niet regelmatig open voor publiek, omdat het in privébezit is. Soms wordt het gebruikt voor exposities of evenementen, maar dat is niet standaard. De beste manier om de poort te ervaren is door er omheen te lopen of te fietsen, bijvoorbeeld vanaf de Kruisweg of de Spaarnwouderstraat. De omgeving is ook mooi voor een wandeling.