Hoe wordt vintage gekleurd glas genoemd?

In de wereld van antiek en verzamelen spreekt men vaak over ‘bont glas’. Deze term is de verzamelnaam voor het kleurrijke, vaak met de hand gemaakte glaswerk dat vooral in de late 19e en vroege 20e eeuw tot bloei kwam. Het is een directe vertaling van het Duitse ‘Buntglas’, wat verwijst naar de bonte, levendige kleurenpracht. Dit glas werd niet alleen decoratief bedoeld, maar was ook een reactie op het massaproductie van de industriële revolutie, waarbij vakmanschap en artistieke expressie centraal stonden.

Een specifiekere en zeer geliefde categorie binnen dit domein is het ‘iriserend glas’. Dit glas heeft een magische, metaalachtige glans die van kleur lijkt te veranderen afhankelijk van het licht en de invalshoek. Deze kenmerkende glans is geen verf of coating, maar het resultaat van een chemisch proces waarbij metaaloxiden tijdens het productieproces op het hete glas worden aangebracht of geblazen. Bekende namen hierbij zijn Loetz uit Oostenrijk en Iridescent Tiffany van Louis Comfort Tiffany.

Naast deze algemene termen wordt vintage gekleurd glas vaak geïdentificeerd aan de hand van de specifieke techniek, het patroon of de fabrikant. Denk aan ‘carnival glass’ (kermesglas), het goedkopere, persgevormde iriserende glas dat vaak als prijs op kermissen werd weggegeven. Of ‘slagglas’ (marble glass), dat gemarmerde kleuren vertoont, en ‘opaline’, een ondoorzichtig, melkachtig glas in pasteltinten. De precieze benaming geeft dus niet alleen de kleur aan, maar onthult direct een stukje van de geschiedenis en het fabricageproces van het object.

De verzamelnaam: Gebruiksglas of sierglas uit het verleden

Het antwoord op de vraag "Hoe wordt vintage gekleurd glas genoemd?" is niet eenduidig. In de verzamelwereld worden verschillende termen gebruikt, afhankelijk van de periode, het gebruik en de herkomst. De meest accurate overkoepelende term is antiek en vintage glaswerk. Dit omvat zowel gebruiksvoorwerpen als decoratieve stukken die minstens enkele decennia oud zijn.

Voor het specifieke, vaak helder gekleurde glas uit de late 19e en vroege 20e eeuw is art glas een gangbare verzamelnaam. Dit verwijst naar sierglas waar de artistieke expressie voorop stond, zoals stukken van Lalique, Gallé, of Loetz. Voor dagelijks gebruiksvoorwerpen in kleurrijk glas uit de eerste helft van de 20e eeuw wordt vaak de term vintage tafelglas of huishoudglas gehanteerd.

Een belangrijke specifieke categorie is depressieglas. Dit is massaal geproduceerd, dun en vaak gekleurd glas uit de crisisjaren 1930-1940, vooral in de Verenigde Staten. Het werd goedkoop verkocht of als premie bij producten gegeven. In Nederland en België wordt vergelijkbaar glas uit die tijd soms aangeduid als crisisglas.

Daarnaast bestaan er merkgebonden verzamelnamen. Murano-glas verwijst naar het kleurrijke sierglas van het Italiaanse eiland, dat al eeuwen wordt gemaakt. Bohemiaans glas heeft een historische reputatie voor kwaliteit en kleur, vooral uit de regio die nu Tsjechië is. Voor het Nederlandse verzamelglas uit de 20e eeuw zijn namen als Leerdam glas (van de Koninklijke Leerdam fabriek) of Maastrichts glas essentieel.

De juiste benaming wordt dus bepaald door een combinatie van factoren: leeftijd, functie, ontwerp en productiemethode. Een verzamelaar zal een art-nouveau vaas nooit depressieglas noemen, terwijl een gekleurd asbakje uit 1935 zelden als art glas wordt bestempeld. Kennis van deze nuances is de sleutel tot correcte identificatie en waardering.

De technische term: Welk glas heet 'koperrood' of 'selenietgeel'?

In de wereld van antiek en vintage glaswerk verwijzen de termen 'koperrood' en 'selenietgeel' naar zeer specifieke, historische kleurtechnieken. Deze namen duiden niet op een algemene tint, maar op een uniek productieproces dat karakteristieke kleuren oplevert.

Koperrood glas (ook wel 'rood glas' of 'kupferrubinglas') is een technische term voor een kostbaar, doorzichtige rode glassoort. De intense kleur wordt niet verkregen door een eenvoudige kleurstof, maar door een complex chemisch proces:

• Het basisglas bevat sporen van koper, vaak in de vorm van koper(I)oxide.



• Na het eerste blazen wordt het voorwerp kort verhit in een zogenaamde 'reducing' of 'smeltende' vlam, waar weinig zuurstof in zit.



• Deze behandeling zorgt ervoor dat de koperdeeltjes zich op moleculair niveau herschikken (colloidaal koper vormt).



• Het resultaat is een diepe, heldere robijnrode kleur die onmogelijk te evenaren is met gewone kleurpigmenten. Dit glas was bijzonder populair in de late 19e en vroege 20e eeuw, onder meer bij fabrikanten zoals Lötz en Moserglas.

Selenietgeel glas is de correcte benaming voor wat in de volksmond vaak 'uraniumglas' wordt genoemd. De karakteristieke geelgroene fluorescerende kleur komt van een specifieke toevoeging:

1. De actieve kleurstof is uraniumoxide, dat als zout (uranyl) aan de glassmelt wordt toegevoegd.



2. De concentratie is laag (meestal tussen 0.1% en 2%), maar voldoende voor de intense kleur.



3. Onder ultraviolet (UV) licht fluoresceert het glas helder groen, een unieke identificerende eigenschap.



4. De term 'seleniet' is een historische misleiding; er wordt geen selenium gebruikt. De naam ontstond mogelijk als marketingterm om associaties met uranium te vermijden.

Belangrijk onderscheid:

• Koperrood glas dankt zijn kleur aan een behandelingsproces (reductie).



• Selenietgeel glas dankt zijn kleur aan een directe toevoeging (uraniumoxide) aan het gesmolten glas.

Beide termen zijn dus technische vakbegrippen die verwijzen naar het chemische recept en productieproces, niet slechts naar de visuele kleur. Echt 'koperrood' en 'selenietgeel' glas zijn altijd van vintage of antieke oorsprong, aangezien deze technieken vandaag de dag zelden nog op deze manier worden toegepast.

Herkennen van de periode: Art Nouveau, Art Deco en de jaren 50

Het kleurgebruik in vintage glaswerk is een van de meest directe aanwijzingen om de periode te herkennen. Elke stroming had een eigen karakteristiek palet en technieken.

Art Nouveau glas (ca. 1890-1910) kenmerkt zich door organische, natuurgeïnspireerde kleuren. Denk aan het matte, iriserende oppervlak van 'paardenbloemgeel' en 'mosgroen', of het diepe, opaalachtige 'lavendel'. Deze subtiele, vaak melkachtige tinten werden bereikt met chemische zouten en oxyden tijdens het blazen. Het glas zelf is zacht en vloeiend van vorm, net als de motieven.

Art Deco glas (ca. 1920-1939) biedt een strak contrast. Het kleurpalet is helder, krachtig en geometrisch. Diep kobaltblauw, smaragdgroen, helder rood en zwart zijn typisch. Een specifieke Art Deco-kleur is 'uraniumglas' of vaselineglas, dat een opvallende fluorescerende gele of groene gloed afgeeft onder UV-licht. Kleuren werden vaak in blokken of scherpe lijnen in het glas gezet.

Glas uit de jaren 50 (Mid-century modern) is optimistisch en speels. Pasteltinten zoals mintgroen, roze, turquoise en lichtgeel zijn alomtegenwoordig. Daarnaast zie je veel helder, kleurloos glas met abstracte, gekleurde decoraties in primaire kleuren of goud. Melkglas, vaak in zachte tinten, was ook enorm populair. De kleuren voelen lichter en minder intens dan bij Art Deco.

Praktische identificatie: Merken, stempels en typische kenmerken

Het identificeren van vintage gekleurd glas begint bij het zoeken naar een merk of stempel. Veel bekende glasfabrikanten lieten hun werk achter met een duidelijk signatuur. Het bekijken van de basis van een stuk is hierbij cruciaal. Zo is het stempel van Lalique vaak in reliëf aangebracht, terwijl Murano-glas soms een papieren etiket draagt of een ingeslepen signatuur. Merken als Val Saint Lambert (VSL), Baccarat (vaak met een gegraveerde signatuur) of Loetz zijn zeer gezocht.

Bij afwezigheid van een stempel zijn typische kenmerken van de fabrikant leidend. Loetz-glas uit Oostenrijk herken je bijvoorbeeld aan zijn iriserende, metaalachtige glans en organische vormen, vergelijkbaar met Tiffany. Nederlands Leerdam Glas onderscheidt zich door zijn eenvoudige, monumentale vormen en vaak gedurfde kleuren, uitgevoerd in het bekende Serieglas.

De fabricagetechniek geeft belangrijke aanwijzingen. Gepresseerd glas vertoont vaak naadjes en heeft scherpere, meer gestandaardiseerde details, typisch voor massaproductie. Geblazen glas daarentegen voelt organischer aan, met variaties in de wanddikte, luchtinsluitingen (belletjes) en een vaak aanwezige pontil-markering op de bodem. Deze ruwe of gepolijste afdruk is waar de glasblazer de pontilstaaf heeft losgebroken.

Kleur en patroon zijn doorslaggevend. Bepaalde kleurencombinaties en decoraties zijn iconisch voor een periode of fabriek. Het typische oranje-rode ‘slagroom- en bessenglas’ van Gouds Glas is een goed voorbeeld. Ook de specifieke ‘web’ of ‘spinnenweb’-decoratie op vazen wordt sterk geassocieerd met Murano-glas uit de jaren 50 en 60.

Bestudeer ten slotte de slijtage op een authentiek stuk. Echt vintage glas vertoont vaak zachte slijpsporen op de bodem, microscopische krasjes door jarenlang gebruik, en een zekere ‘warmte’ in het aanvoelen. Een te perfecte, koude uitstraling kan een indicatie zijn voor een moderne reproductie.

Veelgestelde vragen:

Ik zie vaak gekleurd glas in oude huizen en op rommelmarkten. Hoe heet dit soort glas eigenlijk officieel?

Dat glas heeft een specifieke naam: het wordt 'gebruiksgekleurd glas' genoemd. De term verwijst naar glas dat tijdens het gebruik, vaak over een periode van decennia, van kleur is veranderd. Dit gebeurt vooral onder invloed van zonlicht (uv-straling) en bepaalde chemische stoffen in de lucht. Het bekendste voorbeeld is het 'uraniumglas' of 'vaselineglas' dat een opvallende gele of groenige kleur heeft door de toevoeging van uraniumoxide. Andere metalen zoals mangaan, kobalt of selenium zorgen ook voor specifieke tinten die in de loop der tijd kunnen veranderen. Het is dus geen verflaagje, maar een kleuring in het glas zelf.

Is er een verschil tussen 'gebruiksgekleurd glas' en 'gekleurd glas' zoals in glas-in-loodramen?

Ja, dat verschil is er zeker. 'Gebruiksgekleurd glas' (vintage gekleurd glas) krijgt zijn karakteristieke tint vooral door chemische veranderingen in het materiaal tijdens veroudering. Het glas was oorspronkelijk vaak lichter of zelfs bijna kleurloos. Glas-in-loodramen daarentegen zijn van 'gekleurd glas' gemaakt dat bij de productie al zijn definitieve kleur kreeg. Hier werden metaaloxiden direct aan de gesmolten glasmassa toegevoegd, waardoor het glas door-en-door gekleurd was. Het kleureffect van glas-in-lood is dus direct aanwezig en verandert niet wezenlijk, terwijl gebruikskleuring een gevolg is van tijd en blootstelling.

Hoe kan ik zelf zien of ik met echt gebruikskleurd glas te maken heb, en niet met een namaakverflaag?

Een goede test is om met een uv-lamp (blacklight) op het glas te schijnen. Echt uraniumglas, een veelvoorkomende vorm van gebruikskleurd glas, licht fel groen op onder uv-licht. Bij andere soorten kun je kijken naar slijtplekken. Op echte gebruikskleuring zie je op onbeschadigde plekken dezelfde intense kleur als op de rest. Een verflaag of coating is vaak ongelijkmatig, kan afbladderen en voelt soms wat plastiekerig aan. Echt oud, gekleurd glas heeft ook vaak kleine imperfecties zoals luchtbelletjes of onregelmatigheden in het oppervlak, wat op ambachtelijke productie wijst.

Waardoor verandert dat oude glas eigenlijk van kleur? Is het gevaarlijk, bijvoorbeeld het uraniumglas?

De kleurverandering ontstaat door een reactie van de metaaloxiden in het glas met uv-straling uit zonlicht. Mangaan kan bijvoorbeeld verkleuren naar paarsachtig, en selenium naar roze. Wat uraniumglas betreft: het uraniumoxide geeft het glas de karakteristieke gele of groene kleur en de fluorescentie onder uv-licht. De straling die dit glas afgeeft, is over het algemeen zeer zwak en blijft grotendeels in het glas zelf. Het wordt als laag-radioactief beschouwd. Voor de gezondheid is incidenteel gebruik, zoals het drinken uit een uraniumglas, niet risicovol. Het wordt echter afgeraden om het dagelijks te gebruiken of er eten in langdurig te bewaren. Verzamelaars hanteren het principe van voorzichtigheid: bewonder het, maar gebruik het niet voor dagelijkse maaltijden.