Hoe heette het café vroeger?

De gevel van een vertrouwd café vertelt niet het hele verhaal. Voor de huidige naam op de gevel stond er vaak een andere, en daarvoor weer een. Elke naam is een tijdscapsule, een echo van de smaak, de ambities en de sociale context van een vervlogen tijdperk. De zoektocht naar de oude naam van een café is daarom meer dan een historisch feitje; het is een duik in de lokale geschiedenis van ontmoeting, vertier en samenleving.

Veel namen verraden direct het ambacht of de nijverheid die ooit in de buurt floreerde. Een 'De Molen' of 'In den Anker' wees op een omgeving van industrie en scheepvaart. Andere etablissementen ontleenden hun identiteit aan vorstelijke huis of nationale symbolen, zoals 'Het Koningshoofd' of 'De Nederlandse Leeuw', en reflecteerden zo de loyaliteiten van hun stamgasten.

Soms was de naam simpelweg de familienaam van de eerste uitbater, waardoor 'Café Jansen' of 'Bij Jan' persoonlijke geschiedenissen in het straatbeeld griftten. Elke naamsverandering markeert een moment van overdracht, een nieuwe start, of een poging om met de tijd mee te gaan. Deze lagen van identiteit maken het onderzoek naar de oorspronkelijke naam tot een boeiende archeologie van de dagelijkse cultuur.

Welke historische bronnen geven de oude naam prijs?

Het achterhalen van de oorspronkelijke naam van een café vereist vaak speurwerk in archieven. Een van de meest betrouwbare bronnen zijn de bevolkingsregisters en het bevolkingsregister van de gemeente. Hierin werden niet alleen bewoners, maar ook hoofdbewoners en hun beroep genoteerd. Een caféhouder werd vaak vermeld als ‘herbergier’ of ‘kastelein’, met de toenmalige naam van de inrichting.

Adresboeken en straatgidsen, zoals die van Van der Aa, vormen een goudmijn. Deze jaarlijks of periodiek uitgegeven boeken noteerden per adres de naam van de bewoner en de bedrijfsnaam. Door de jaren heen te vergelijken, wordt een naamsverandering direct zichtbaar. Een pand op een bepaald adres kan in 1890 ‘In den Ouden Tijd’ heten en in 1910 ‘Café Centraal’.

Kadastrale archieven en notariële akten zijn essentieel voor officiële transacties. Koopakten, hypotheken en verpachtingen vermelden de eigendom en het gebruik van een pand zeer nauwkeurig. Een akte kan bijvoorbeeld spreken van “de herberg genaamd ‘De Vergulde Leeuw’, staande aan de Grote Markt”. Ook brandverzekeringspolissen (bijvoorbeeld van de ‘Assurantie Maatschappij’) registreerden panden vaak onder hun bedrijfsnaam.

Historische kranten bieden context. Advertenties voor veilingen, personeelsvacatures of meldingen van vergunningen onthullen de naam. Een bericht over een ‘openbare verpachting van het café “Het Wapen van Holland”’ is een directe aanwijzing. Sociale verslagen, zoals van verenigingsbijeenkomsten of huwelijksfeesten, noemen vaak de locatie.

Ten slotte geven visuele bronnen zoals oude foto’s, prentbriefkaarten en tekeningen uitsluitsel. De naam stond veelal prominent op de gevel of in het raam. Stads- of streekmusea en historische verenigingen beheren vaak dergelijke collecties. De combinatie van deze bronnen – van officiële documenten tot een ansichtkaart – legt de geschiedenis van een cafénaam definitief bloot.

Hoe veranderde de naam bij een nieuwe eigenaar of verbouwing?

Een naamsverandering van een café is vaak een bewuste breuk met het verleden. Bij een overname wil een nieuwe eigenaar meestal een eigen stempel drukken. De oude naam verdwijnt dan om plaats te maken voor een nieuwe identiteit, die beter past bij de visie, de doelgroep of de persoonlijke connectie van de koper.

Een grondige verbouwing of herinrichting is een ander klassiek moment voor een nieuwe naam. Het etablissement transformeert fysiek, en een frisse naam benadrukt dat het meer is dan alleen een nieuwe verflaag. Het signaleert: "Dit is een nieuw begin." Namen die verwijzen naar het oude interieur of de sfeer maken dan vaak plaats voor modernere of neutralere termen.

Soms speelt marketing een hoofdrol. Een oude, mogelijk verouderd bevonden naam wordt ingeruild voor iets pakkenders, memorabelers of commercieel aantrekkelijkers. Ook praktische redenen kunnen meewegen, zoals conflicten over de rechten op de oude naam of een negatieve reputatie die men wil afschudden.

In zeldzamere gevallen blijft de historische naam behouden, maar krijgt deze een kleine twist. Een nieuwe eigenaar voegt bijvoorbeeld zijn eigen initialen toe of combineert het oude met een nieuw element. Dit toont respect voor het verleden, maar markeert toch duidelijk het nieuwe tijdperk.

Waar vind je oude foto's of advertenties met de vorige naam?

Het zoeken naar visueel bewijs van de vorige naam van een café vereist een systematische aanpak. Een eerste, cruciale stap is het lokaal historisch archief of het stadsarchief. Vele hebben hun collecties gedigitaliseerd en online toegankelijk gemaakt. Zoek hier naar oude straatnamen, adressen en bedrijfsregisters.

De Koninklijke Bibliotheek (KB) beheert Delpher, de belangrijkste online schatkamer voor Nederlandstalige historische teksten. Doorzoek Delpher op de oude cafénaam, eventueel in combinatie met de plaatsnaam, om in gedigitaliseerde kranten en tijdschriften advertenties, vermeldingen of zelfs faillissementsaankondigingen tegen te komen.

Vergeet gespecialiseerde beeldbanken niet. Websites zoals het Geheugen van Nederland of regionale beeldcollecties (bijvoorbeeld 'Beeldbank' van een bepaalde stad) bevatten vaak foto's van straatbeelden waarop gevels en uithangborden duidelijk zichtbaar zijn.

Een minder formele, maar vaak zeer effectieve bron zijn lokale historische verenigingen en Facebook-groepen gewijd aan de geschiedenis van een stad of wijk. Plaats een specifieke vraag met het adres en de vermoedelijke oude naam; oudere inwoners delen vaak persoonlijke foto's of ansichtkaarten.

Ook commerciële sites zoals Marktplaats of verzamelaarsplatforms voor ansichtkaarten (bijvoorbeeld Delcampe) kunnen verrassend materiaal opleveren. Zoek hier op de straatnaam en plaats.

Ten slotte kan een bezoek aan het café zelf lonend zijn. Soms hangen er binnen nog oude foto's aan de muur, of weten vaste bezoekers met een lange geschiedenis bij het etablissement meer te vertellen. Vraag beleefd naar de geschiedenis; eigenaren zijn soms trots op het verleden van hun zaak.

Hoe vraag je bij het gemeentearchief naar de vergunninggeschiedenis?

Om de vergunninggeschiedenis van een pand, zoals een voormalig café, te achterhalen, is het gemeentearchief de aangewezen plek. Een gestructureerde aanzoek verhoogt de kans op succes.

Bereid je onderzoek voor:

• Verzamel het exacte adres en de kadastrale gegevens van het pand.



• Noteer de periode waarin je geïnteresseerd bent (bijv. "jaren '50 tot '70").



• Weet dat vergunningen vaak onderdeel zijn van het archief van de afdeling Bouw- en Woningtoezicht of de gemeentesecretarie.

Neem contact op met het archief:

1. Raadpleeg eerst de website van het gemeentearchief. Zoek naar online inventarissen met trefwoorden als "bouwvergunningen", "horecavergunningen" of "exploitatievergunningen".



2. Indien niet online vindbaar, stuur een e-mail of bel. Wees specifiek in je vraag: "Ik zoek informatie over de vergunninggeschiedenis (bouw- en/of horecavergunningen) voor het pand aan [adres] in de periode [jaartallen]."



3. Vraag naar de toegangsnummer(s) (inventarisnummers) van de relevante dossiers.

Een bezoek brengen:

• Maak vaak van tevoren een afspraak om inzage te krijgen in originele dossiers.



• Controleer de voorwaarden: sommige dossiers vallen onder de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) of hebben een openbaarheidsbeperking.



• Een medewerker kan je helpen de juiste klappers, vergunningenregisters of dossiernummers te vinden.

Wat je kunt vinden:

• Bouwvergunningen met bijbehorende plattegronden, die verbouwingen aantonen.



• Aanvragen voor een horeca- of slijtersvergunning, waar vaak de toenmalige naam en eigenaar op staan.



• Correspondentie, bezwaarschriften en inspectierapporten die context geven.

Wees geduldig; het zoeken kan tijd kosten. Met een goed voorbereid en specifiek verzoek help je de archivaris en jezelf het meest verder.

Veelgestelde vragen:

Wat was de oorspronkelijke naam van het café en wanneer werd het geopend?

Het café opende zijn deuren in 1928 onder de naam 'De Vergulde Kroon'. Deze naam refereerde aan het koningshuis en gaf de zaak direct een zekere statuur. Het was een typisch bruin café voor de lokale arbeidersbuurt.

Is de naam maar één keer veranderd?

Nee, de geschiedenis kent meerdere naamsveranderingen. Na 'De Vergulde Kroon' (1928) werd het in de jaren vijftig omgedoopt tot 'Café Sport', omdat de nieuwe eigenaar een groot voetbalfan was. Die naam hield het lang vol, tot een grondige verbouwing in 1997 leidde tot de naam 'De Oude Haven', die verwijst naar de straat waar het staat.

Waarom heette het in de jaren 80 even 'De Vriendschap'?

Dat was een korte, maar memorabele periode. De toenmalige eigenaar, Piet van Dijk, wilde het imago van een gewoon café afschudden en meer een ontmoetingsplek maken. Hij hing wereldkaarten op en organiseerde reisavonden. De naam 'De Vriendschap' sloeg echter niet goed aan bij de vaste klantenkring, die het gewoon 'bij Piet' bleef noemen. Na drie jaar werd de naam weer teruggedraaid naar Café Sport.

Zijn er nog sporen van de vroegere namen in het huidige café te vinden?

Zeker. Wie goed oplet, ziet boven de toog nog steeds het oude, verweerde uithangbord van 'De Vergulde Kroon'. In het achterste gedeelte hangen oude foto's aan de muur, waaronder een van het voetbalelftal dat in de jaren 70 door Café Sport werd gesponsord. De koperen kroonluchter dateert ook uit de begintijd.

Heeft de huidige eigenaar plannen om de naam opnieuw te veranderen?

Nee, die plannen zijn er niet. De huidige eigenaar, Mila Jansen, geeft aan dat de naam 'De Oude Haven' nu stevig verankerd is in het straatbeeld en bij de bezoekers. Ze vindt de geschiedenis van de naamswijzigingen wel belangrijk en heeft daarom de foto's en het oude bord laten hangen als een eerbetoon aan het verleden van de zaak.